PRAWO

Odmawiam odpowiedzi!

Niejednokrotnie stajemy przed dylematem - skłamać, czy powiedzieć prawdę, krzywdząc tym bliską osobę. W postępowaniu karnym ustawodawca zwolnił nas z tego ciężkiego wyboru. Świadek może odmówić składania zeznań dotyczących osób ze ściśle określonego kręgu.

Kodeks Postępowania Karnego art. 182. 1. Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań.
2. Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia.
3. Prawo odmowy zeznań przysługuje także świadkowi, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem.

Polskie prawo nie nakłada na nikogo obowiązku składania zeznań dotyczących osób mu najbliższych. Co ważne, nie dotyczy to wyłącznie zeznań na niekorzyść tej osoby. W sytuacji, gdy nie wiemy czego dotyczy postępowanie, prewencyjnie możliwa jest odmowa przekazywania jakichkolwiek informacji i nikt nie ma prawa czynić z tego powodu świadkowi zarzutu. Jakiekolwiek nakłanianie do zmiany decyzji lub wykorzystywanie nieznajomości prawa przez świadka stanowi rażące naruszenie norm procedury karnej. Nawet celowe zatajenie okoliczności mających kluczowe znaczenie dla ustalenia winy (lub niewinności) osoby nie niweluje rzeczonego uprawnienia. Przywileju tego nie można w żaden sposób uchylić na żadnym etapie postępowania karnego - zarówno Policja, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Prokuratura, Sąd, ani żaden inny uprawniony organ państwowy nie może żądać złożenia zeznań dotyczących osób najbliższych.

Kodeks Postępowania Karnego art. 183. 1. Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Jeśli nawet toczone postępowanie nie dotyczy bezpośrednio osoby zeznającej w charakterze świadka ani osób jej najbliższych, powołując się na wskazaną podstawę prawną możemy odmówić odpowiedzi na kierowane pytanie. Co ważne, wielu nielojalnych funkcjonariuszy żąda uwiarygodnienia wskazanego zagrożenia, naruszając tym samym istotę uprawnienia. Samo bowiem wskazanie osoby, której może grozić domniemana odpowiedzialność karna lub karno-skarbowa stanowi naruszenie art. 183 KPK. Choć opinie w doktrynie pozostają podzielone, przyjąć należy za prawidłową wykładnię przytoczoną powyżej. Jakiekolwiek inne obowiązki świadka stanowiłyby rażące naruszenie uprawnienia do nienarażania osób najbliższych na odpowiedzialnoścć karną, a dla samego zeznającego równoważyłyby obowiązkowi samo dowiedzenia swojej potencjalnej winy.

Kodeks Karny art. 115. 11. Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.

W szczególności więc nie jesteśmy obowiązani do składania zeznań, gdy oskarżonym, lub osobą, która z ich tytułu może ponieść odpowiedzialność karną albo karno-skarbową, pozostaje konkubent, najbliższa rodzina oraz dawni i obecni małżonkowie. Na mocy art. 185 Kodeksu Postępowania Karnego zwolniona od obowiązku złożenia zeznania lub odpowiedzi na pytania, może zostać także osoba pozostającą z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym, jeżeli osoba taka wnosi o zwolnienie. W tym zakresie zawierają się zwłaszcza związki pozamałżeńskie, gdy z racji niezwykle bliskich relacji wiarygodność świadka pozostaje znikoma, a niemoralnym uznać należy przymuszanie osób bliskich do występowania przeciwko sobie.